Społeczeństwo obywatelskie

Społeczeństwo obywatelskie obejmuje w Polsce dwa obszary: obywatelską aktywność grupową – działalność organizacji pozarządowych, wspólnot lokalnych i samorządowych, nieformalnych grup i ruchów społecznych oraz świadomość obywatelską Polaków.

 

Istnieje wiele określeń terminu społeczeństwo obywatelskie. Można je rozumieć między innymi jako przestrzeń rozciągającą się między rodziną, państwem i rynkiem, w której  działają oddolne organizacje społeczne. W tej przestrzeni obywatele prowadzą wolną debatę, która prowadzi do wypracowania rozwiązań społecznych, które można następnie traktować jako dobro wspólne.

 

Organizacje społeczeństwa obywatelskiego są uznawane za najlepsze podłoże rozwoju współczesnej demokracji. Stanowią one nie tylko wzmocnienie  i urzeczywistnienie prawa obywateli do uczestnictwa w życiu publicznym, ale również umożliwiają właściwe wypełnianie ról społecznych oraz samorealizację we wszystkich sferach życia.

Państwo konstytucyjne i praworządne powinno dopełniać społeczeństwo obywatelskie poprzez gwarantowanie mu podstawowych praw: prawa własności, wolności i równości wobec prawa.
 

Sektor organizacji pozarządowych jest młodą i ciągle kształtującą się sferą życia społecznego w Polsce, zarówno pod względem prawnym, instytucjonalnym, jak i infrastrukturalnym. W ciągu ostatnich kilkunastu lat powstawały dokumenty, które regulują i opisują sposób jego funkcjonowania – akty prawne, analizy, raporty.  Prawna definicja organizacji pozarządowej pojawiła się wraz z wejściem w życie ustawy z dnia 24 kwietnia 2003 r. o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie (Dz. U. z 2010 r. Nr 234, poz. 1536). Zgodnie z ustawą (art. 3, ust. 2). Za organizacje pozarządowe uznaje się  osoby prawne lub jednostki bez osobowości prawnej, które nie są jednostką sektora finansów publicznych (w rozumieniu przepisów o finansach publicznych) i nie działają w celu osiągnięcia zysku, a zatem są  to fundacje i stowarzyszenia, ale również związki zawodowe, organizacje samorządu gospodarczego i zawodowego).

Podstawą do określenia liczby organizacji pozarządowych w Polsce są zasoby krajowego rejestru urzędowego podmiotów gospodarki narodowej REGON Głównego Urzędu Statystycznego oraz rejestru stowarzyszeń, innych organizacji społecznych i zawodowych, fundacji oraz publicznych zakładów opieki zdrowotnej Krajowego Rejestru Sądowego. Główny Urząd Statystyczny posiada również bazę jednostek wybieranych do badań statystycznych (BJS), powstałą w oparciu o zaktualizowany rejestr REGON.

Według stanu na dzień 31 grudnia 2009 r. w rejestrze REGON zarejestrowanych było 81 967 stowarzyszeń i 10 451 fundacji, 14 113 jednostek organizacyjnych Kościoła Katolickiego, 1 462 jednostki innych kościołów i związków wyznaniowych, 3 782 organizacje społeczne oddzielnie nie wymienione, 18 800 związków zawodowych, 5 678 organizacji samorządu gospodarczego i zawodowego, 236 partii politycznych oraz 340 organizacji pracodawców. Tak zdefiniowany trzeci sektor liczy 136 829 zarejestrowanych podmiotów.

Dane zgromadzone w systemie REGON wskazują, że organizacje pozarządowe najczęściej przybierały formę prawną stowarzyszeń, fundacji, jednostek kościołów i związków wyznaniowych oraz związków zawodowych, natomiast najmniej liczną grupę zarejestrowanych podmiotów stanowiły partie polityczne oraz organizacje pracodawców.

Dla porównania, wg stanu na dzień 31 grudnia 2009 r., w rejestrze stowarzyszeń, innych organizacji społecznych i zawodowych, fundacji oraz publicznych zakładów opieki zdrowotnej KRS wpisane było 53 598 stowarzyszeń, 9 371 fundacji, 497 organizacji rzemieślniczych, 4 128 społeczno-zawodowych organizacji rolników, 10 związków zawodowych rolników indywidualnych, 116 jednostek samorządów zawodowych innych przedsiębiorców, 33 inne organizacje przedsiębiorców, 345 izb gospodarczych, 6 393 związki zawodowe, 361 organizacji pracodawców, 6 244 stowarzyszenia kultury fizycznej i związków sportowych, 86 innych organizacji społecznych lub zawodowych, 437 osoby prawne i inne jednostki organizacyjne będące organizacjami pożytku publicznego.

Ogółem na koniec 2009 r. w Krajowym Rejestrze Sądowym zarejestrowanych było 81 619 podmiotów zaliczanych do sektora pozarządowego. Wśród nich dominowały podmioty posiadające formę prawną stowarzyszeń, fundacji, związków zawodowych oraz stowarzyszeń kultury fizycznej i związków sportowych.

Zestawienie liczby organizacji pozarządowych zarejestrowanych w rejestrze REGON według stanu na dzień 31 grudnia 2009 r. z danymi dostępnymi w tym rejestrze z lat poprzednich wskazuje na wyraźny wzrost ilościowy podmiotów sektora pozarządowego. W kwietniu 2004 r. sektor pozarządowy liczył blisko 109 000 podmiotów. W przeciągu roku ich liczba zwiększyła się o ponad 6% i w grudniu 2005 r. wynosiła ponad 116 000. W przeciągu kolejnego roku nastąpił przyrost o prawie 7% i pod koniec 2006 r. liczba organizacji pozarządowych wynosiła 123 599. Natomiast w przeciągu kolejnego roku nastąpił przyrost o 5% i pod koniec 2007 r. liczba organizacji pozarządowych wynosiła 129 220.  W 2008 r. w porównaniu z 2007 r. liczba podmiotów trzeciego sektora wzrosła o 2,75%, a w 2009 roku o kolejne 3,06%. W ostatnich dwóch latach można zaobserwować wolniejszy przyrost liczby organizacji pozarządowych.

Również dane z KRS świadczą o tendencji wzrostowej sektora pozarządowego. Pod koniec grudnia 2005 r. liczba zarejestrowanych organizacji pozarządowych wynosiła 63 783 podmioty. W przeciągu roku zwiększyła się o 7% i na dzień 31 grudnia 2006 r. wynosiła 68 173. Natomiast w przeciągu kolejnego roku nastąpił przyrost o 6% i pod koniec 2007 r. liczba organizacji wynosiła 72 564, natomiast pod koniec 2008 liczba organizacji wzrosła o 5% do 76 361. Rok 2009 przyniósł kolejny przyrost o 7% i w grudniu 2009 liczba organizacji pozarządowych wyniosła 81 619 .

Według danych z rejestru REGON liczba stowarzyszeń wzrosła w przeciągu pięciu lat o 36,86% z 59 891 w 2004 r. do 81 967 w 2009 r. Natomiast liczba fundacji wzrosła o 44,95% z 7 210 w 2004 r. do 10 451 pod koniec 2009 r.

Według danych z rejestru KRS liczba stowarzyszeń wzrosła w przeciągu czterech lat o 33,5% z 40 139 w 2005 r. do 53 598 w 2009 r. Natomiast liczba fundacji wzrosła o 50,4% z 6 232 w 2005 r. do 9 371 pod koniec 2009 r.

Według badania SOF-1 z 2008 roku najważniejsze dziedziny działalności statutowej fundacji, stowarzyszeń  i innych organizacji społecznych to:

·         sport, turystyka, rekreacja, hobby – tę dziedzinę wskazywało 38,3% podmiotów, 

·         pomoc społeczna i socjalna - 24,0%,

·         kultura i sztuka – 11,0%,

·         edukacja i wychowanie – 7,6%,

·         ochrona środowiska – 4,2%,

·         ochrona zdrowia – 4,1%,

·         rozwój lokalny w wymiarze społecznym i ekonomicznym -  3,6%,

·         wsparcie dla instytucji, organizacji pozarządowych i inicjatyw obywatelskich – 1,5%,

·         prawo i jego ochrona, prawa człowieka – 1,5%,

·         działalność naukowa-badawcza, badania naukowe – 0,9%,

·         rynek pracy, aktywizacja zawodowa – 1,0%,

·         sprawy zawodowe, pracownicze, branżowe – 0,9%,

·         religia – 0,4%,

·         działalność międzynarodowa – 0,5%,

·         pozostała działalność – 0,5%.

 

Dane pochodzą ze Sprawozdania z funkcjonowania ustawy o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie, przygotowywanego corocznie przez Departament Pożytku Publicznego w MPiPS.

Więcej informacji na stronie www.pozytek.gov.pl